Αυτός ο αιώνια παρεξηγημένος

Με αυτό τον τίτλο φιλο­ξε­νεί­ται σημεί­ω­μα του Ούγ­γρου φιλό­σο­φου Γκα­σπάρ Μίκλος Τάμας στο αφιέ­ρω­μα του περιο­δι­κού Courier International (17-23/7/2008): “Μαρξ, η επι­στρο­φή” με υπό­τι­τλο: ο 21ος αιώ­νας ξανα­φέρ­νει στην επι­και­ρό­τη­τα τον στο­χα­στή του καπι­τα­λι­σμού.
Ο Γκα­σπάρ Μίκλος Τάμας παλιός αμφι­σβη­τί­ας και πρώ­ην φιλε­λεύ­θε­ρος βου­λευ­τής ξανα­πλη­σί­α­σε τον μαρ­ξι­σμό στα τέλη της δεκα­ε­τί­ας του 90. Βρή­κα­με το κεί­με­νο εξαι­ρε­τι­κά ενδια­φέ­ρον και ευα­νά­γνω­στο χάρις στην αμε­σό­τη­τα και το γάρ­γα­ρο στυλ γρα­ψί­μα­τος. Το μετα­φρά­σα­με και το προ­σφέ­ρου­με στους επι­σκέ­πτες της «ΦΑΙΑΚΙΑΣ». Κάτι που θα προ­σπα­θή­σου­με να ξανα­κά­νου­με με συνα­φή ή και άλλα σημα­ντι­κά, κατά τη γνώ­μη μας, κεί­με­να. Φυσι­κά, δεν τίθε­ται ζήτη­μα συμ­φω­νί­ας με μέρος ή όλο του κειμένου…

Ο Καρλ Μαρξ είναι χωρίς αμφι­βο­λία ο πιο παρε­ξη­γη­μέ­νος στο­χα­στής στην ιστο­ρία των ιδε­ών. Η παρα­νό­η­ση είναι καταρ­χήν φιλο­σο­φι­κής τάξης. Ορι­σμέ­νοι συγ­γρα­φείς, όπως ο Νίτσε, ο Βιτ­γκεν­στάϊν ή ο Κάφ­κα έχουν ένα έργο ουσια­στι­κά μετα­θα­νά­τιο, απο­τε­λού­με­νο από βιβλία, που συντέ­θη­καν από τους απο­γό­νους τους ή τους εκτε­λε­στές της δια­θή­κης τους ή από κεί­με­να που ξεγέ­λα­σαν για πολύ και­ρό ανα­γνώ­στες ή ερμη­νευ­τές. Μόνον καθυ­στε­ρη­μέ­νες εκδό­σεις έχουν απο­κα­τα­στή­σει την πρω­το­γε­νή κατά­στα­ση αυτών των απο­σπα­σμά­των, δίνο­ντας κεί­με­να χωρίς πρα­κτι­κή αξία, κάτι ανά­με­σα σε σχέ­δια και φθαρ­μέ­να κομ­μά­τια. Τέτοια είναι και η κατά­στα­ση του έργου του Μαρξ. Μην ξεχνά­με, ότι το «Κεφά­λαιο» με εξαί­ρε­ση τον 1ο τόμο είναι μία δου­λειά σε εξέ­λι­ξη, που δια­κό­πη­κε. Αλλά, τα προ­βλή­μα­τα δεν στα­μα­τούν στην φιλο­σο­φία Η ερμη­νεία των έργων του Μαρξ υπήρ­ξε και είναι πάντο­τε ένα σημα­ντι­κό κοι­νω­νι­κό στοί­χη­μα, για­τί αυτές οι ερμη­νεί­ες κατα­γρά­φο­νται στην παγκό­σμια ιστο­ρία της πάλης των τάξε­ων και των πολι­τι­κών αγώ­νων. Το ίδιο πράγ­μα συνέ­βη­κε του­λά­χι­στον και σε έναν άλλο φιλό­σο­φο, τον Αρι­στο­τέ­λη. Ο Αρι­στο­τέ­λης, όπως και ο Μάρξ, δημιούρ­γη­σε δύο τύπους συλ­λο­γών: την Αρι­στο­τε­λι­κή μετα­φυ­σι­κή και την δυτι­κή μετα­φυ­σι­κή. Ιδιο πράγ­μα και με τον Μαρ­ξι­σμό, που από την μία μεριά είναι ένα ρεύ­μα, μία σχο­λή και από την άλλη ένα είδος (σκέ­ψης).
Αλλο κοι­νό σημείο του Ελλη­να φιλό­σο­φου και του Γερ­μα­νού στο­χα­στή: τα έργα τους έχουν δύο όψεις, μία εσω­τε­ρι­κή και μία εξω­τε­ρι­κή ή για να το πού­με αλλιώς μία δύσκο­λη για τους μυη­μέ­νους και μία πιο λαϊ­κή, σύμ­φω­να με την διά­κρι­ση, που χρη­σι­μο­ποί­η­σε ο Ρόμπερτ Κουρτζ στο «Δια­βά­ζο­ντας τον Μαρξ» (2002). Η ανά­μι­ξη των δύο δημιούρ­γη­σε μία μεγά­λη παρε­ξή­γη­ση: η ιστο­ρι­κή του θεω­ρία, ανα­φε­ρό­με­νη απο­κλει­στι­κά στην καπι­τα­λι­στι­κή κοι­νω­νία (άρα μοντέρ­να) μετα­τρά­πη­κε σε μία γενι­κή μετα­φυ­σι­κή. Αυτή είναι που παράλ­λη­λα έδω­σε και την σοβιε­τι­κή παραλ­λα­γή, δογ­μα­τι­κή και θετι­κι­στι­κή.
Στην Δύση, εξαι­τί­ας μίας παρό­μοιας παρα­νό­η­σης προ­σπά­θη­σαν να παρου­σιά­σουν τον Μαρ­ξι­σμό σαν αντί­πο­δα της φιλε­λεύ­θε­ρης πολι­τι­κής φιλο­σο­φί­ας. Αν στις ονο­μα­ζό­με­νες σοσια­λι­στι­κές χώρες (στε­ρού­με­νες την οικο­νο­μία της αγο­ράς) έκα­ναν τον μαρ­ξι­σμό μία ιδε­ο­λο­γία νομι­μο­ποί­η­σης, από την άλλη μεριά του τεί­χους, οι σοσιαλ­δη­μο­κρά­τες τον άδεια­σαν από την ουσία του προ­σαρ­μό­ζο­ντάς τον στους αγώ­νες τους μέσα στους κόλ­πους της αστι­κής κοι­νω­νί­ας. Ακο­λού­θη­σαν μία σει­ρά λαθε­μέ­νων ερμη­νειών και θα μνη­μο­νεύ­σω τρεις.
Βασι­κή ιδέα του μαρ­ξι­σμού υπο­τί­θε­ται ότι είναι η ισό­τη­τα. Λάθος. Για τον Μαρξ οι ανι­σό­τη­τες είναι οι έμμε­σες συνέ­πειες της εκμε­τάλ­λευ­σης και της κοι­νω­νι­κής διαί­ρε­σης της εργα­σί­ας (η άμε­ση συνέ­πεια είναι η απο­ξέ­νω­ση). Δεν υπάρ­χει μεγά­λη ελπί­δα για την εξα­φά­νι­σή τους σε μία καπι­τα­λι­στι­κή κοι­νω­νία. Μάλ­λον η ενί­σχυ­σή τους είναι δυνα­τή. Σκο­πός της κομ­μου­νι­στι­κής επα­νά­στα­σης ήταν η κατα­στρο­φή της οικο­νο­μί­ας της αγο­ράς και η χει­ρα­φέ­τη­ση της ανθρω­πό­τη­τας.
Ο Μαρ­ξι­σμός υπο­τί­θε­ται ότι είναι «κρα­τι­κός». Το κρά­τος ιδιο­κτή­της των μέσων παρα­γω­γής αντι­προ­σω­πεύ­ει τον υπαρ­κτό σοσια­λι­σμό. Λάθος. Σύμ­φω­να με τον Μαρξ το κρά­τος πρέ­πει να εξα­φα­νι­σθεί, όπως και τα άλλα στοι­χεία της καπι­τα­λι­στι­κής κοι­νω­νί­ας. Σ΄ αυτό το σημείο μαρ­ξι­σμός και αναρ­χι­σμός συμπί­πτουν.
Τέλος, υπο­τί­θε­ται, ότι ο Μαρξ εξι­δα­νι­κεύ­ει την εργα­τι­κή τάξη και την πάλη των τάξε­ων. Λάθος. Αντί­θε­τα, το πιο ρομα­ντι­κό χαρα­κτη­ρι­στι­κό της μαρ­ξι­στι­κής θεω­ρί­ας είναι ότι θεω­ρεί την κατά­στα­ση του προ­λε­τά­ριου ως το από­λυ­το κακό. Σχε­τι­κά με την πάλη των τάξε­ων, πρό­κει­ται για την πιο φανε­ρή εκδή­λω­ση της καπι­τα­λι­στι­κής παθο­λο­γί­ας. Ο Μαρξ ποτέ δεν σκέ­φθη­κε ότι το κρά­τος του μέχρι τότε σε εκμε­τάλ­λευ­ση προ­λε­τα­ριά­του μπο­ρεί να θεω­ρη­θεί ως ιδα­νι­κό.
Η θεω­ρία του Μαρξ δεν εξυ­πη­ρε­τού­σε τα συμ­φέ­ρο­ντα του εργα­τι­κού κινή­μα­τος. Ηταν, λοι­πόν ανα­πό­φευ­κτο το τελευ­ταίο να την παρα­ποι­ή­σει. Ετσι και οι καθα­ρο­λό­γοι ή οι «εσω­τε­ρι­στές» θεω­ρή­θη­καν ως αιρε­τι­κοί και τοπο­θε­τή­θη­καν, στην καλύ­τε­ρη των περι­πτώ­σε­ων, στο περι­θώ­ριο.
Είναι κοι­νά απο­δε­κτό, πως ο Μαρξ ήταν μία ιδιο­φυία και ένας «μεγά­λος άνθρω­πος». Αυτό δεν έχει μεγά­λη σημα­σία. Αντί­θε­τα, αυτό, που έχει σημα­σία είναι ότι ενσαρ­κώ­νει ένα σπου­δαίο χαρα­κτη­ρι­στι­κό της καπι­τα­λι­στι­κής επο­χής: φέρ­νει μέσα του την ύπαρ­ξη της υπέρ­βα­σής του. Οσο θα υπάρ­χει καπι­τα­λι­σμός, θα υπάρ­χει και ο Μαρξ. Δηλα­δή για κάποιο διά­στη­μα του χρό­νου ακόμη.