Το κατά… Μόρισον Ευαγγέλιον

Πρό­κει­ται για τον Κρί­στιαν Μόρι­σον, που πολύ έγκαι­ρα και προ­φη­τι­κά (το 1996) δημο­σί­ευε στα “Τετρά­δια Οικο­νο­μι­κής Πολι­τι­κής” (Cahiers de Politique Economique) το ευαγ­γέ­λιο του …απο­τε­λε­σμα­τι­κού πει­θα­να­γκα­σμού των μαζών στις …ανα­γκαί­ες διαρ­θρω­τι­κές αλλα­γές… Σας παρου­σιά­ζου­με εκτε­τα­μέ­να απο­σπά­σμα­τα του άρθρου, που η πολύ καλή φίλη ΡΜ είχε την καλο­σύ­νη να μας ταχυ­δρο­μή­σει ηλε­κτρο­νι­κά… Εχε­τε κάθε δικαί­ω­μα αλλά και υπο­χρέ­ω­ση να κάνε­τε τις δέου­σες ανα­λο­γι­κές σκέ­ψεις για τα συμ­βά­ντα και συμ­βαί­νο­ντα σ’ αυτόν εδώ τον τόπο…

«Οι πολι­τι­κές οικο­νο­μι­κής στα­θε­ρο­ποί­η­σης και διαρ­θρω­τι­κών αλλα­γών μπο­ρεί να προ­κα­λέ­σουν κοι­νω­νι­κές ταρα­χές, ακό­μα και να θέσουν σε κίν­δυ­νο την ομα­λό­τη­τα των χωρών. Στο παρόν Τετρά­διο οικο­νο­μι­κής πολι­τι­κής ανα­λύ­ο­νται οι πολι­τι­κές συνέ­πειες αυτών των προ­γραμ­μά­των. Όπως προ­έ­κυ­ψε από τη συστη­μα­τι­κή μελέ­τη πέντε χωρών και δυο σημα­ντι­κών αντι­προ­σω­πευ­τι­κών δειγ­μά­των στη λατι­νι­κή Αμε­ρι­κή και την Αφρι­κή, το πολι­τι­κό κόστος σε απερ­γί­ες, δια­δη­λώ­σεις και εξε­γέρ­σεις δια­φέ­ρει ανά­λο­γα με τα μέτρα που ελή­φθη­σαν. Πράγ­μα­τι, στις αρχές της δεκα­ε­τί­ας του 1980, η επεί­γου­σα κατά­στα­ση που δημιουρ­γή­θη­κε από τις χρη­μα­το­πι­στω­τι­κές κρί­σεις στις ανα­πτυσ­σό­με­νες χώρες, κρί­θη­κε ότι μπο­ρεί ν’ αντι­με­τω­πι­στεί με την απο­κα­τά­στα­ση των μακρο-οικο­νο­μι­κών ισορ­ρο­πιών. Έτσι, οι διαρ­θρω­τι­κές ανα­προ­σαρ­μο­γές περιο­ρί­στη­καν σ’ ένα πρό­γραμ­μα στα­θε­ρό­τη­τας με μονα­δι­κό κρι­τή­ριο την ταχύ­τε­ρη δυνα­τή μεί­ω­ση του δημό­σιου ελλείμ­μα­τος. Πολύ σύντο­μα όμως συνει­δη­το­ποι­ή­σα­με πως η στα­θε­ρο­ποί­η­ση δεν είναι αυτο­σκο­πός. […] Πράγ­μα­τι, όπου τέθη­κε θέμα διαρ­θρω­τι­κών αλλα­γών, οι διε­θνείς οργα­νι­σμοί [ΔΝΤ, Παγκό­σμια Τρά­πε­ζα, κ.λπ.] απαί­τη­σαν δρα­στι­κή μεί­ω­ση των βασι­κών δημό­σιων δαπα­νών. Αυτό έκα­νε αντι­δη­μο­φι­λείς τις κυβερ­νή­σεις, οι οποί­ες, σε περί­πτω­ση ταρα­χών, κατέ­φυ­γαν στην κατα­στο­λή πολ­λα­πλα­σιά­ζο­ντας το πολι­τι­κό κόστος. […] Η εφαρ­μο­γή προ­γραμ­μά­των διαρ­θρω­τι­κών αλλα­γών σε δεκά­δες χώρες κατά τη δεκα­ε­τία του 1980 έδει­ξε, ότι είχα­με παρα­με­λή­σει την πολι­τι­κή διά­στα­ση του ζητή­μα­τος. Πιε­ζό­με­νες από απερ­γί­ες, δια­δη­λώ­σεις, ακό­μα κι εξε­γέρ­σεις, πολ­λές κυβερ­νή­σεις ανα­γκά­στη­καν να δια­κό­ψουν ή να περι­κό­ψουν σημα­ντι­κά τα προ­γράμ­μα­τα αυτά. Έτσι ανα­γκα­στή­κα­με να ανα­γνω­ρί­σου­με, ότι η οικο­νο­μι­κή επι­τυ­χία της διαρ­θρω­τι­κής ανα­προ­σαρ­μο­γής εξαρ­τά­ται από τη δυνα­τό­τη­τα πολι­τι­κής πραγ­μα­το­ποί­η­σής της. […] Ένα βασι­κό συμπέ­ρα­σμα είναι ότι, σύμ­φω­να με στα­τι­στι­κές που στη­ρί­ζο­νται στη μελέ­τη δεκά­δων χωρών επί μια δεκα­ε­τία, το πολι­τι­κό κόστος δια­φο­ρο­ποιεί­ται ανά­λο­γα με τα μέτρα. Πρό­κει­ται για ένα πολύ σημα­ντι­κό συμπέ­ρα­σμα, διό­τι σημαί­νει πως μπο­ρεί μέσα από τη μελέ­τη των μέτρων και των αντι­δρά­σε­ων να εκπο­νη­θεί ένα βέλ­τι­στο πολι­τι­κό πρό­γραμ­μα, δηλα­δή ένα πρό­γραμ­μα που θα ελα­χι­στο­ποιεί τους κιν­δύ­νους. […] Τα μέτρα που προ­κα­λούν τις περισ­σό­τε­ρες δια­δη­λώ­σεις, είναι εκεί­να που πλήτ­τουν ολό­κλη­ρο τον πλη­θυ­σμό και έχουν σαν απο­τέ­λε­σμα την άνο­δο των τιμών, οτι­δή­πο­τε κι αν την προ­κα­λεί (περι­κο­πές επι­δο­μά­των, αύξη­ση των έμμε­σων φόρων ή υπο­τί­μη­ση). Έτσι, στη Ζάμπια ο διπλα­σια­σμός της τιμής του αλευ­ριού και του καλα­μπο­κιού το Δεκέμ­βριο του 1984, εξαι­τί­ας της περι­κο­πής επι­δο­μά­των, προ­κά­λε­σε κύμα ταρα­χών η κατα­στο­λή των οποί­ων κατα­μέ­τρη­σε 15 νεκρούς. Παρό­μοια, όταν το 1988 η κυβέρ­νη­ση της Νιγη­ρί­ας αύξη­σε την τιμή του πετρε­λαί­ου, το οποίο αγό­ρα­ζαν κυρί­ως τα φτω­χά νοι­κο­κυ­ριά, είχα­με ταρα­χές με 6 νεκρούς δια­δη­λω­τές. […] Άλλα μέτρα όμως, όπως οι περι­κο­πές των δημό­σιων επεν­δύ­σε­ων, ή των λει­τουρ­γι­κών εξό­δων (εκτός των μισθών), δεν προ­κα­λούν σοβα­ρή ανα­τα­ρα­χή. […] Οι περι­κο­πές στις δημό­σιες επεν­δύ­σεις πλήτ­τουν κυρί­ως τον τομέα της οικο­δο­μής, που μαστί­ζε­ται τότε από πτω­χεύ­σεις και απο­λύ­σεις. Όμως αυτός ο τομέ­ας απο­τε­λεί­ται κυρί­ως από μικρές και μεσαί­ες επι­χει­ρή­σεις, που δεν έχουν μεγά­λο πολι­τι­κό βάρος. […] Από την άλλη, οι περι­κο­πές στα λει­τουρ­γι­κά έξο­δα του κρά­τους πλήτ­τουν τους δημο­σί­ους υπαλ­λή­λους, αλλά οι κυβερ­νή­σεις μπο­ρούν να πάρουν την κοι­νή γνώ­μη με το μέρος τους αν κινη­θούν ευέ­λι­κτα παρου­σιά­ζο­ντας, με τη βοή­θεια του Τύπου, αυτά τα μέτρα σαν μέτρα ισο­νο­μί­ας με το επι­χεί­ρη­μα, ότι εφό­σον ζητού­νται θυσί­ες από όλο το λαό, οι δημό­σιοι υπάλ­λη­λοι δεν γίνε­ται ν’ απο­τε­λούν εξαί­ρε­ση. […] Το βέβαιο είναι ότι μια κυβέρ­νη­ση δεν μπο­ρεί να εφαρ­μό­σει το πρό­γραμ­μα στα­θε­ρό­τη­τας ενά­ντια στη θέλη­ση ολό­κλη­ρης της κοι­νής γνώ­μης. Ένα πρό­γραμ­μα που θα έπλητ­τε εξί­σου όλες τις κοι­νω­νι­κές ομά­δες, απο­δεί­χτη­κε πολύ πιο δύσκο­λο να εφαρ­μο­στεί από ένα πρό­γραμ­μα που κάνει δια­κρί­σεις σε βάρος κάποιων κοι­νω­νι­κών ομά­δων ευνο­ώ­ντας ορι­σμέ­νες άλλες. Πρέ­πει λοι­πόν η αρμό­δια κυβέρ­νη­ση να φρο­ντί­σει ώστε να πάρει με το μέρος της ένα μέρος του κόσμου, στην ανά­γκη φορ­τώ­νο­ντας δυσα­νά­λο­γα και με πολύ βαριά μέτρα ορι­σμέ­νες κοι­νω­νι­κές ομά­δες. […] Η απε­λευ­θέ­ρω­ση των εισα­γω­γών και το άνοιγ­μα των επαγ­γελ­μά­των − ένα μέτρο στο οποίο επι­μέ­νει πάντο­τε η Παγκό­σμια Τρά­πε­ζα − προ­κα­λεί αντί­θε­τες αντι­δρά­σεις, από τις οποί­ες η κυβέρ­νη­ση μπο­ρεί να επω­φε­λη­θεί. […] Μπο­ρεί για παρά­δειγ­μα να καταρ­γή­σει τους δασμούς σε πρώ­τες ύλες που αγο­ρά­ζουν όλες οι επι­χει­ρή­σεις, ή σε βασι­κά προ­ϊ­ό­ντα που δύσκο­λα μπο­ρούν να προ­μη­θευ­τούν οι μικρές επι­χει­ρή­σεις. Με αυτό τον τρό­πο μπο­ρεί να δημιουρ­γή­σει γρή­γο­ρα συμ­μά­χους, που θα στη­ρί­ξουν την πολι­τι­κή της απε­λευ­θέ­ρω­σης και του ανοίγ­μα­τος. […] Η κυβέρ­νη­ση που καλεί­ται να εφαρ­μό­σει ανα­διαρ­θρω­τι­κά προ­γράμ­μα­τα, είναι υπο­χρε­ω­μέ­νη να πάρει αντι­λαϊ­κά μέτρα. […] Καλώ­ντας σε βοή­θεια το ΔΝΤ, μπο­ρεί να επω­φε­λη­θεί και σε πολι­τι­κό επί­πε­δο για­τί θα μπο­ρεί να απα­ντά­ει σε όσους αντι­δρούν, ότι τα μέτρα προ­βλέ­πο­νται από τη συμ­φω­νία που επέ­βα­λε το ΔΝΤ και είναι υπο­χρε­ω­μέ­νη να τα πάρει θέλο­ντας και μη. […] Καλό είναι τα μέτρα να λαμ­βά­νο­νται πριν ξεσπά­σει κρί­ση. Υπάρ­χουν όμως τρό­ποι αντι­με­τώ­πι­σης του πολι­τι­κού κόστους ακό­μη κι αν τα μέτρα λαμ­βά­νο­νται αφού ξεσπά­σει η κρί­ση. […] Εάν η κυβέρ­νη­ση εκλε­γεί λίγο πριν ξεσπά­σει η κρί­ση, έχει μπρο­στά της μια μικρή χρο­νι­κή περί­ο­δο (4 με 6 μήνες) κατά την οποία η κοι­νή γνώ­μη εξα­κο­λου­θεί να την στη­ρί­ζει και κατά την οποία μπο­ρεί να ρίχνει την ευθύ­νη για τα αντι­λαϊ­κά μέτρα στους προ­κα­τό­χους της. Σε αυτό το διά­στη­μα, οι συντε­χνί­ες χάνουν προ­σω­ρι­νά τη δύνα­μή τους και τότε η κυβέρ­νη­ση πρέ­πει να σπεύ­σει να στρέ­ψει την κοι­νή γνώ­μη ενα­ντί­ον τους. Έπει­τα από αυτή την περί­ο­δο χάρι­τος τα πράγ­μα­τα δυσκο­λεύ­ουν τρο­με­ρά. Η νέα κυβέρ­νη­ση θεω­ρεί­ται ολο­έ­να και περισ­σό­τε­ρο μόνη υπεύ­θυ­νη για την κατά­στα­ση κι έτσι ανα­γκά­ζε­ται ν’ ανα­λά­βει αυτή το σύνο­λο του πολι­τι­κού κόστους της ανα­διάρ­θρω­σης. […] Από την πρώ­τη λοι­πόν στιγ­μή που θ’ ανέ­βει στην εξου­σία, πρέ­πει να στα­μα­τή­σει την αισιό­δο­ξη ρητο­ρι­κή και να επι­μεί­νει, ακό­μα και υπερ­βάλ­λο­ντας, για τη σοβα­ρό­τη­τα των οικο­νο­μι­κών ανι­σορ­ρο­πιών, να υπο­γραμ­μί­ζει τις ευθύ­νες των προ­κα­τό­χων της και το ρόλο εξω­γε­νών δυσμε­νών παρα­γό­ντων. […] Από τους κιν­δύ­νους που θα παρου­σια­στούν, αυτός των απερ­γιών είναι ο μικρό­τε­ρος. Οι απερ­γί­ες κινη­το­ποιούν κατά βάση τους μισθω­τούς του μοντέρ­νου τομέα και όχι τις πιο φτω­χές κοι­νω­νι­κές τάξεις. Με τις κατάλ­λη­λες παρα­χω­ρή­σεις, η κυβέρ­νη­ση μπο­ρεί να τις τελειώ­σει.[…] Παρό­λα αυτά οι απερ­γί­ες μπο­ρεί να ευνο­ή­σουν το ξέσπα­σμα δια­δη­λώ­σε­ων. Ειδι­κά οι απερ­γί­ες των εκπαι­δευ­τι­κών, αν και καθαυ­τές δεν απο­τε­λούν πρό­βλη­μα για τις κυβερ­νή­σεις, γίνο­νται έμμε­σα επι­κίν­δυ­νες επει­δή απε­λευ­θε­ρώ­νουν μια ανε­ξέ­λεγ­κτη μάζα μαθη­τι­κής και φοι­τη­τι­κής νεο­λαί­ας, η οποία μπο­ρεί να κατέ­βει σε δια­δη­λώ­σεις και σε αυτή την περί­πτω­ση η κατα­στο­λή μπο­ρεί εύκο­λα να έχει δρα­μα­τι­κές συνέ­πειες. […] Οι περι­κο­πές στο στε­νό και τον ευρύ­τε­ρο δημό­σιο τομέα, ένα από τα κυριό­τε­ρα μέτρα των προ­γραμ­μά­των στα­θε­ρο­ποί­η­σης, δεν είναι τόσο επι­κίν­δυ­νες πολι­τι­κά όσο η άνο­δος των τιμών στα είδη κατα­νά­λω­σης. Προ­κα­λούν απερ­γί­ες μάλ­λον παρά δια­δη­λώ­σεις, πλήτ­τουν περισ­σό­τε­ρο τις μεσαί­ες τάξεις παρά τα φτω­χό­τε­ρα στρώ­μα­τα και σε κάθε περί­πτω­ση η κυβέρ­νη­ση μπο­ρεί να απο­τα­θεί στον πραγ­μα­τι­σμό των δημο­σί­ων υπαλ­λή­λων. Μπο­ρεί για παρά­δειγ­μα να τους εξη­γή­σει, ότι εφό­σον το ΔΝΤ επι­βάλ­λει περι­κο­πές κατά 20% στο δημό­σιο, το μόνο που απο­μέ­νει είναι είτε να μειω­θούν οι μισθοί, είτε να γίνουν απο­λύ­σεις, και η ίδια προ­τι­μά­ει να κάνει το πρώ­το προς όφε­λος του συνό­λου των υπαλ­λή­λων. Η εμπει­ρία μας από τις περισ­σό­τε­ρες αφρι­κα­νι­κές κυβερ­νή­σεις δεί­χνει, πως αυτό το επι­χεί­ρη­μα εισα­κού­γε­ται. […] Μια από τις βασι­κές περι­κο­πές αφο­ρά στα λει­τουρ­γι­κά έξο­δα των σχο­λεί­ων και των πανε­πι­στη­μί­ων. Είναι πολύ προ­τι­μό­τε­ρη επι­λο­γή από μια δρα­στι­κή μεί­ω­ση του αριθ­μού των μαθη­τών και των σπου­δα­στών. Οι οικο­γέ­νειες θα αντι­δρά­σουν βίαια στο ενδε­χό­με­νο να απο­κλει­στούν τα παι­διά τους από την εκπαί­δευ­ση. Δεν θα αντι­δρά­σουν όμως σε μια στα­δια­κή υπο­βάθ­μι­ση της ποιό­τη­τας της εκπαί­δευ­σης. Έτσι σιγά-σιγά θα δεχτούν να πλη­ρώ­νουν κάποιο ποσόν για να σπου­δά­ζουν τα παι­διά, ή να περι­κο­πεί κάποια εκπαι­δευ­τι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα. Αυτή η υπο­βάθ­μι­ση όμως πρέ­πει να γίνει βήμα προς βήμα, σε ένα σχο­λείο αρχι­κά και όχι στο γει­το­νι­κό σχο­λείο, ώστε να απο­φευ­χθεί μια γενι­κευ­μέ­νη αντί­δρα­ση του πλη­θυ­σμού. […] Τίπο­τα δεν είναι πιο επι­κίν­δυ­νο πολι­τι­κά από τη λήψη συνο­λι­κών μέτρων για την αντι­με­τώ­πι­ση ενός μακρο-οικο­νο­μι­κού προ­βλή­μα­τος. Αν λοι­πόν θέλου­με να μειώ­σου­με τους μισθούς των δημο­σί­ων υπαλ­λή­λων, πρέ­πει να τους μειώ­σου­με πρώ­τα σε έναν ορι­σμέ­νο τομέα, να ψαλ­λι­δί­σου­με την ονο­μα­στι­κή αξία τους σε έναν άλλο κι ακό­μα και ν’ αυξή­σου­με τους μισθούς σε κάποιον τομέα που είναι κρί­σι­μος από πολι­τι­κή άπο­ψη. Το ίδιο και με τα επι­δό­μα­τα. Δεν τα κόβου­με όλα μαζί. Πρέ­πει να φρο­ντί­ζου­με απε­ριό­ρι­στα τις λεπτο­μέ­ρειες: αν π.χ. τα φτω­χά νοι­κο­κυ­ριά κατα­να­λώ­νουν μόνο τη ζάχα­ρη σε μορ­φή σκό­νης, μπο­ρού­με ν’ αυξή­σου­με την τιμή της ζάχα­ρης σε κύβους. […] Σημα­ντι­κό είναι το συμπέ­ρα­σμα που λέει, ότι μια κυβέρ­νη­ση απο­τυ­χαί­νει για δυο λόγους: είτε επει­δή εμπι­στεύ­ε­ται την υλο­ποί­η­ση του προ­γράμ­μα­τος στα­θε­ρο­ποί­η­σης και διαρ­θρω­τι­κών αλλα­γών σε τεχνο­κρά­τες, που παρα­με­λούν το πολι­τι­κό κόστος∙ είτε επει­δή την εμπι­στεύ­ε­ται απο­κλει­στι­κά στους αρμό­διους πολι­τι­κούς, που ενδια­φέ­ρο­νται για το στε­νό πολι­τι­κό κόστος. […] Για να έχει μια κυβέρ­νη­ση το περι­θώ­ριο ώστε να κάνει τους πολι­τι­κούς ελιγ­μούς που απαι­τεί ένα πρό­γραμ­μα ανα­διάρ­θρω­σης, πρέ­πει να στη­ρί­ζε­ται από ένα ή δυο μεγά­λα κόμ­μα­τα και όχι από μια συμ­μα­χία μικρών κομ­μά­των. Γι’ αυτό χρειά­ζε­ται ένα κατάλ­λη­λο εκλο­γι­κό σύστη­μα, με πολ­λές μονο­ε­δρι­κές εκλο­γι­κές περι­φέ­ρειες. Άλλα μέτρα προς αυτή την κατεύ­θυν­ση ενί­σχυ­σης της εκτε­λε­στι­κής εξου­σί­ας είναι αυτά που νομο­θε­τούν προ­σω­ρι­νές ειδι­κές εξου­σί­ες, ή τον εκ των υστέ­ρων έλεγ­χο από τη δικα­στι­κή εξου­σία ώστε να μην μπο­ρούν οι δικα­στές να ελέγ­χουν εκ των προ­τέ­ρων την εφαρ­μο­γή ενός προ­γράμ­μα­τος. Το δημο­ψή­φι­σμα είναι ένα απο­τε­λε­σμα­τι­κό όπλο στα χέρια μιας κυβέρ­νη­σης όταν έχει αυτή την πρω­το­βου­λία των κινή­σε­ων. Μπο­ρεί να κατα­φεύ­γει σε δημο­ψή­φι­σμα, ώστε να εγκρι­θεί ένα συγκε­κρι­μέ­νο μέτρο της και να θέσει εκτός μάχης μια συμ­μα­χία αντι­φρο­νού­ντων. Επι­πλέ­ον, όταν κάποια μέτρα προ­κα­λέ­σουν ένα αυξα­νό­με­νο κύμα ταρα­χών και κατα­στο­λής, τότε η προ­κή­ρυ­ξη δημο­ψη­φί­σμα­τος μπο­ρεί να ηρε­μή­σει το πολι­τι­κό παι­χνί­δι και να βοη­θή­σει στην απο­κα­τά­στα­ση της τάξης απο­φορ­τί­ζο­ντας την πίε­ση των δια­δη­λω­τών. […] Εξί­σου βοη­θά­ει το μοί­ρα­σμα των ρόλων μετα­ξύ των διε­θνών οργα­νι­σμών − οι οποί­οι ανα­λαμ­βά­νουν το ρόλο να υπεν­θυ­μί­ζουν τις σκλη­ρές υπο­χρε­ώ­σεις του προ­γράμ­μα­τος ανα­διάρ­θρω­σης − και μιας σει­ράς χωρών, που θα παί­ζουν το ρόλο χορη­γών και θα παρέ­χουν κάποια βοή­θεια όταν ορι­σμέ­να πολύ σκλη­ρά μέτρα γίνο­νται πολύ επικίνδυνα.[…]”.