Η ιστορία του χρέους…

Πως ο Νότος πλή­ρω­σε για τις κρί­σεις του Βορ­ρά και για την υπο­τα­γή του

Oι κρί­σεις του χρέ­ους της περι­φέ­ρειας συν­δέ­ο­νται με κρί­σεις που συμ­βαί­νουν στις πιο ισχυ­ρές καπι­τα­λι­στι­κές χώρες και χρη­σι­μο­ποιού­νται για την υπο­τα­γή των κρα­τών. Το κεί­με­νο τοπο­θε­τεί τις κρί­σεις του χρέ­ους των χωρών της «περι­φέ­ρειας»  από τον 19ο έως τον 21ο αιώ­να εντός μιας ιστο­ρι­κής προ­ο­πτι­κής. Από την Λατι­νι­κή Αμε­ρι­κή έως την Κίνα, περ­νώ­ντας από την Ελλά­δα, την Τυνη­σία, την Αίγυ­πτο και την Οθω­μα­νι­κή Αυτο­κρα­το­ρία, το χρέ­ος χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­κε ως εργα­λείο εξου­σί­ας και ως μέσο συσ­σώ­ρευ­σης πλού­του προς όφε­λος των κυρί­αρ­χων τάξε­ων.

Αυτή η εργα­σία είναι μια εισή­γη­ση 6 άρθρων που ασχο­λού­νται με «Το χρέ­ος ως εργα­λείο υπο­τέ­λειας της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής». Συμπλη­ρώ­νει τέσ­σε­ρα άρθρα που δημο­σιεύ­θη­καν πρό­σφα­τα «Η ανε­ξάρ­τη­τη Ελλά­δα γεν­νή­θη­κε με ένα επα­χθές χρέ­ος»,  «Ελλά­δα: Συνέ­χι­ση της δου­λεί­ας για χρέ­ος από το τέλος του 19ου αιώ­να έως τον Δεύ­τε­ρο Παγκό­σμιο Πόλε­μο» , «Το χρέ­ος ως εργα­λείο αποι­κιο­κρα­τι­κής κατά­κτη­σης της Αιγύ­πτου», «Το χρέ­ος: Το όπλο που επέ­τρε­ψε στην Γαλ­λία να απο­κτή­σει την Τυνισία»

Από τη δεκα­ε­τία του 1820, οι κυβερ­νή­σεις των λατι­νο­α­με­ρι­κά­νι­κων χωρών που προ­έ­κυ­ψαν από τους αγώ­νες ανε­ξαρ­τη­σί­ας ξεκί­νη­σαν ένα κύμα δανει­σμού. Οι ευρω­παί­οι τρα­πε­ζί­τες έψα­χναν με ενθου­σια­σμό ευκαι­ρί­ες να δανεί­σουν στα νέα κρά­τη επει­δή αυτό ήταν ιδιαί­τε­ρα κερδοφόρο[1]. Στην αρχή, τα δάνεια χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­καν για τις πολε­μι­κές ανά­γκες τους με σκο­πό να εξα­σφα­λί­σουν και να ενι­σχύ­σουν την ανε­ξαρ­τη­σία τους. Τη δεκα­ε­τία του 1820 τα εξω­τε­ρι­κά δάνεια είχαν τη μορ­φή τίτλων δανει­σμού που τα εξέ­δι­δαν τα κρά­τη  μέσω των τρα­πε­ζι­τών ή μεσι­τών του Λονδίνου[2]. Αργό­τε­ρα, κατά τη δεκα­ε­τία του 1830, λόγω των υψη­λών απο­δό­σε­ων, Γάλ­λοι τρα­πε­ζί­τες ενερ­γο­ποι­ή­θη­καν απο­φα­σι­στι­κά και ήρθαν σε αντα­γω­νι­σμό με την χρη­μα­τα­γο­ρά του Λον­δί­νου. Κατά τις δεκα­ε­τί­ες που ακο­λού­θη­σαν άλλες χρη­μα­τα­γο­ρές άρχι­σαν να συμ­με­τέ­χουν και αυτές στο αντα­γω­νι­σμό: η Φραγ­κφούρ­τη, το Βερο­λί­νο, το Άμστερ­νταμ, το Μιλά­νο, η Βιέν­νη… Ο τρό­πος που οι τρα­πε­ζί­τες δάνει­ζαν λεφτά στα κρά­τη περιό­ρι­ζε το ρίσκο στο οποίο ήταν εκτε­θει­μέ­νοι οι ίδιοι εφό­σον σε περί­πτω­ση μη εξυ­πη­ρέ­τη­σης των δανεί­ων οι κάτο­χοι των τίτλων ήταν αυτοί που ήταν άμε­σα εκτε­θει­μέ­νοι. Τα πράγ­μα­τα θα ήταν δια­φο­ρε­τι­κά αν οι τρα­πε­ζί­τες είχαν δανεί­σει απευ­θεί­ας στα κράτη[3]. Ωστό­σο, όταν οι τρα­πε­ζί­τες απο­κτού­σαν οι ίδιοι τίτλους που που­λού­σαν, ή που άλλοι τρα­πε­ζί­τες που­λού­σαν, μπο­ρού­σαν να αντι­με­τω­πί­σουν δυσκο­λί­ες σε περί­πτω­ση μη πλη­ρω­μής. Εξάλ­λου, η ύπαρ­ξη μιας αγο­ράς μη ονο­μα­στι­κών τίτλων επέ­τρε­πε στους τρα­πε­ζί­τες διά­φο­ρους χει­ρι­σμούς που προ­σέ­φε­ραν υψη­λές αποδόσεις.

Η προ­σφυ­γή στον εξω­τε­ρι­κό δανει­σμό απο­δεί­χθη­κε αντι­πα­ρα­γω­γι­κή για τα ενδια­φε­ρό­με­να κρά­τη ιδιαί­τε­ρα διό­τι τα δάνεια παρα­χω­ρή­θη­καν με πολύ ευνοϊ­κούς όρους για τους δανει­στές. Οι στά­σεις πλη­ρω­μών υπήρ­ξαν πολ­λές  και προ­κά­λε­σαν αντί­ποι­να από τα κρά­τη των δανει­στών που συχνά χρη­σι­μο­ποί­η­σαν στρα­τιω­τι­κές επεμ­βά­σεις για να πετύ­χουν την απο­πλη­ρω­μή των δανεί­ων. Οι ανα­διαρ­θρώ­σεις των χρε­ών εξυ­πη­ρέ­τη­σαν πάντο­τε τα συμ­φέ­ρο­ντα των δανει­στών και των μεγά­λων δυνά­με­ων που τα υπο­στή­ρι­ζαν και οδή­γη­σαν τα χρε­ω­μέ­να κρά­τη σε ένα φαύ­λο κύκλο δανει­σμού, εξάρ­τη­σης και «ανά­πτυ­ξης της υπα­νά­πτυ­ξης», σύμ­φω­να με την έκφρα­ση του οικο­νο­μο­λό­γου André Gunder Frank[4].

Το όπλο του δανει­σμού χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­κε ως μέσω πιέ­σε­ων και υπο­τα­γής των χρε­ω­μέ­νων κρα­τών. Όπως το απο­κά­λυ­πτε η Rosa Luxemburg το 1913, τα δάνεια « απο­τε­λού­σαν το πιο σίγου­ρο μέσω για τα παλιά καπι­τα­λι­στι­κά κρά­τη να κρα­τή­σουν υπό την κηδε­μο­νία τους τα νέα κρά­τη, να ελέγ­ξουν τα χρη­μα­το­οι­κο­νο­μι­κά τους και να επι­βάλ­λουν πίε­ση στην εξω­τε­ρι­κή, τελω­νεια­κή και εμπο­ρι­κή πολι­τι­κή τους »[5].

Ευτυ­χώς, το Μεξι­κό, δύο φορές, βγή­κε νικη­τής στις ρήξεις με τους δανει­στές του (το 1867 υπό την προ­ε­δρία του Benito Juarez, και αργό­τε­ρα, σαν επα­κό­λου­θο της μεξι­κα­νής επα­νά­στα­σης που ηγή­θη­καν ο Emiliano Zapata και ο Pancho Villa, οι οποί­οι προ­κή­ρυ­ξαν την στά­ση πλη­ρω­μών του χρέ­ους το 1914). Η Βρα­ζι­λία επί­σης αντι­στά­θη­κε επι­τυ­χώς στους δανει­στές της από το 1933 έως το 1943, καθώς και ο Ιση­με­ρι­νός τα έτη 2007-2009, και δεν πρέ­πει να λησμο­νή­σου­με την Κού­βα που αντι­στά­θη­κε στο Club de Paris μετά το 1985. Ενώ ετοι­μά­ζε­ται μια νέα κρί­ση χρέ­ους στην Λατι­νι­κή Αμε­ρι­κή, είναι καθο­ρι­στι­κό να αντλή­σου­με τα διδάγ­μα­τα από τους δύο προη­γού­με­νους αιώ­νες. Χωρίς αυτά είμα­στε κατα­δι­κα­σμέ­νοι να ξανα­ζή­σου­με τα δρά­μα­τα του παρελθόντος.

Η χρή­ση του εξω­τε­ρι­κού χρέ­ους ως όπλο εξου­σί­ας έπαι­ξε καθο­ρι­στι­κό ρόλο στην ιμπε­ρια­λι­στι­κή πολι­τι­κή των κυριο­τέ­ρων καπι­τα­λι­στι­κών δυνά­με­ων τον 19ο αιώ­να και αυτό εξα­κο­λού­θη­σε να γίνε­ται, υπό μορ­φές που εξε­λί­χτη­καν, τον 20ο αιώ­να. Η Ελλά­δα, από την ίδρυ­ση της τα έτη 1820-1830, υπο­τά­χθη­κε από­λυ­τα στις επι­τα­γές των δυνά­με­ων των δανει­στών (ιδιαι­τέ­ρως της Μεγά­λης Βρε­τα­νί­ας και της Γαλλίας)[6]. Η Αϊτή που ελευ­θε­ρώ­θη­κε από τη Γαλ­λία κατά τη Γαλ­λι­κή Επα­νά­στα­ση και προ­κή­ρυ­ξε την ανε­ξαρ­τη­σία της το 1804, υπο­τά­χθη­κε εκ νέου σε αυτήν το 1825 μέσω του χρέους[7]. Η χρε­ω­κο­πη­μέ­νη Τυνη­σία κατα­λή­φθη­κε από την Γαλ­λία το 1881 και μετα­τρά­πη­κε σε προτεκτοράτο-αποικία[8]. Η ίδια μοί­ρα επι­βλή­θη­κε στην Αίγυ­πτο το 1882 από τη Μεγά­λη Βρετανία[9]. Η Οθω­μα­νι­κή Αυτο­κρα­το­ρία, μετά το 1881, υπο­τά­χθη­κε στους δανει­στές της (Μεγά­λη Βρε­τα­νία, Γαλ­λία, Γερ­μα­νία, Ιταλία…)[10], με απο­τέ­λε­σμα να επι­τα­χυν­θεί η διά­λυ­ση της. Η Κίνα υπο­χρε­ώ­θη­κε από τους δανει­στές να κάνει εδα­φι­κές παρα­χω­ρή­σεις και να ανοί­ξει την αγο­ρά της τον 19ο αιώ­να. Η Ρωσία των Τσά­ρων πολύ χρε­ω­μέ­νη μπο­ρού­σε και εκεί­νη να γίνει έρμαιο των δανει­στών της εάν η μπολ­σε­βί­κι­κη επα­νά­στα­ση δεν είχε κατα­λή­ξει το 1917-1918 στην μονο­με­ρή καταγ­γε­λία του χρέους.

Μετα­ξύ των δια­φό­ρων περι­φε­ρεια­κών δυνάμεων[11] που μπο­ρού­σαν, δυνη­τι­κά, να διεκ­δι­κή­σουν ένα ρόλο ιμπε­ρια­λι­στι­κής καπι­τα­λι­στι­κής δύνα­μης κατά το τελευ­ταίο ήμι­συ του 19ου αιώ­να, δηλα­δή η Οθω­μα­νι­κή Αυτο­κρα­το­ρία, η Αίγυ­πτος, η Αυτο­κρα­το­ρία της Ρωσί­ας, η Κίνα και η Ιαπω­νία, μόνο η τελευ­ταία το κατάφερε[12]. Πράγ­μα­τι, η Ιαπω­νία δεν προ­σέ­φυ­γε σχε­δόν καθό­λου στον εξω­τε­ρι­κό δανει­σμό για την υλο­ποί­η­ση μιας σημα­ντι­κής οικο­νο­μι­κής ανά­πτυ­ξης και για να μετα­τρα­πεί σε μια ιμπε­ρια­λι­στι­κή καπι­τα­λι­στι­κή δύνα­μη στο τέλος του 19ου αιώ­να. Η Ιαπω­νία γνώ­ρι­σε μια σημα­ντι­κή οικο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη μετά τις μεταρ­ρυθ­μί­σεις της περιό­δου Meiji (που άρχι­σε το 1868). Εισή­γα­γε τις πιο προ­ω­θη­μέ­νες δυτι­κές μεθό­δους παρα­γω­γής της επο­χής εκεί­νης, απο­φεύ­γο­ντας τη διείσ­δυ­ση ξένων χρη­μα­το­οι­κο­νο­μι­κών συμ­φε­ρό­ντων στο έδα­φος της, αρνού­με­νη την προ­σφυ­γή σε εξω­τε­ρι­κά δάνεια και καταρ­γώ­ντας τα εμπό­δια στην κίνη­ση των ντό­πιων κεφα­λαί­ων. Στο τέλος του 19ου αιώ­να η Ιαπω­νία πέρα­σε από μια παρα­δο­σια­κή αυτάρ­κεια σε μια ισχυ­ρή ιμπε­ρια­λι­στι­κή επέ­κτα­ση. Βεβαί­ως η έλλει­ψη εξω­τε­ρι­κού δανει­σμού δεν είναι ο μόνος παρά­γο­ντας που επέ­τρε­ψε στην Ιαπω­νία να μετα­πη­δή­σει προς μια δυνα­μι­κή καπι­τα­λι­στι­κή ανά­πτυ­ξη και να ανα­πτύ­ξει μια απει­λη­τι­κή διε­θνή πολι­τι­κή, που την ανέ­βα­σε στο επί­πε­δο των μεγά­λων ιμπε­ρια­λι­στι­κών δυνά­με­ων. Άλλοι παρά­γο­ντες που θα απαι­τού­σε πολύ χώρο για να κατα­γρα­φούν εδώ επέ­δρα­σαν επί­σης, αλλά είναι αυτο­νό­η­το ότι η έλλει­ψη εξω­τε­ρι­κού δανει­σμού  έπαι­ξε καθο­ρι­στι­κό ρόλο[13].

Αντι­θέ­τως, ενώ η Κίνα έως τα έτη 1830 ακο­λου­θεί μια πολύ σημα­ντι­κή ανα­πτυ­ξια­κή πορεία και απο­τε­λεί μια οικο­νο­μι­κή δύνα­μη πρώ­της τάξεως[14], η προ­σφυ­γή στον εξω­τε­ρι­κό δανει­σμό επέ­τρε­ψε στις ευρω­παϊ­κές δυνά­μεις και τις ΗΠΑ, προ­ο­δευ­τι­κά, να την περι­θω­ριο­ποι­ή­σουν  και να την υπο­τά­ξουν. Εδώ επί­σης, άλλοι παρά­γο­ντες εμπλέ­κο­νται, όπως οι πόλε­μοι που έκα­ναν η Μεγά­λη Βρε­τα­νία και η Γαλ­λία για να επι­βά­λουν το ελεύ­θε­ρο εμπό­ριο και την υπο­χρε­ω­τι­κή εξα­γω­γή στη Κίνα του οπί­ου, αλλά η προ­σφυ­γή στο εξω­τε­ρι­κό χρέ­ος και οι αρνη­τι­κές του συνέ­πειες έπαι­ξαν ένα πολύ σημα­ντι­κό ρόλο. Πράγ­μα­τι, για να απο­πλη­ρώ­σει τα εξω­τε­ρι­κά δάνεια, η Κίνα ανα­γκά­στη­κε να θυσιά­σει εδα­φι­κές και λιμε­νι­κές παρα­χω­ρή­σεις στις ξένες δυνά­μεις. Η Rosa Luxemburg ανα­φέ­ρει, μετα­ξύ των μεθό­δων που χρη­σι­μο­ποί­η­σαν οι δυτι­κές καπι­τα­λι­στι­κές δυνά­μεις για την υπο­τα­γή της Κίνας, το « σύστη­μα του δημο­σί­ου χρέ­ους, των ευρω­παϊ­κών δανεί­ων, του ευρω­παϊ­κού χρη­μα­το­οι­κο­νο­μι­κού ελέγ­χου με απο­τέ­λε­σμα την κατά­λη­ψη των κινέ­ζι­κων φρου­ρί­ων, το υπο­χρε­ω­τι­κό άνοιγ­μα ελεύ­θε­ρων λιμα­νιών και τις παρα­χω­ρή­σεις σιδη­ρο­δρο­μι­κών γραμ­μών που επι­τεύ­χθη­καν υπό την πίε­ση των ευρω­παί­ων καπιταλιστών»[15]. Ο Joseph Stiglitz, περί­που έναν αιώ­να αργό­τε­ρα μετά την Rosa Luxemburg, επα­νέρ­χε­ται στο θέμα στο έργο του, Η μεγά­λη αυταπάτη. 

Από την ανε­ξαρ­τη­σία τους κατά τα έτη 1820, οι χώρες της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής γνώ­ρι­σαν τέσ­σε­ρις κρί­σεις του χρέους.

Η πρώ­τη εκδη­λώ­θη­κε το 1826, ως απο­τέ­λε­σμα της πρώ­της μεγά­λης παγκό­σμιας καπι­τα­λι­στι­κής κρί­σης που ξεκί­νη­σε στο Λον­δί­νο τον Δεκέμ­βριο του 1825. Αυτή η κρί­ση χρέ­ους επε­κτά­θη­κε έως τις δεκα­ε­τί­ες του  1840 και του 1850.

Η δεύ­τε­ρη ξεκί­νη­σε το 1876 και τελεί­ω­σε τα πρώ­τα χρό­νια του 20ου αιώνα[16].

Η τρί­τη ξεκί­νη­σε το 1931 σαν συνέ­χεια της κρί­σης που εκδη­λώ­θη­κε το 1929 στις ΗΠΑ. Τελεί­ω­σε στο τέλος της δεκα­ε­τί­ας του 1940.

Η τέταρ­τη ξέσπα­σε το 1982 και συν­δέ­ε­ται με την στρο­φή που πήρε η Ομο­σπον­δια­κή Τρά­πε­ζα των ΗΠΑ στο θέμα των επι­το­κί­ων και με την πτώ­ση των τιμών των πρώ­των υλών. Αυτή η τέταρ­τη κρί­ση τελεί­ω­σε το 2003-2004 όταν η αύξη­ση των τιμών των πρώ­των υλών ανέ­βα­σε δρα­στι­κά τα εισο­δή­μα­τα σε συνάλ­λαγ­μα. Οι χώρες της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής επω­φε­λή­θη­καν επί­σης από την ραγδαία μεί­ω­ση των διε­θνών επι­το­κί­ων κατό­πιν των απο­φά­σε­ων της Fed, που ακο­λού­θη­σαν η ΕΚΤ και η Τρά­πε­ζα της Αγγλί­ας μετά την τρα­πε­ζι­κή κρί­ση του Βορ­ρά που άρχι­σε το 2008-2009.

Μια πέμ­πτη κρί­ση ελλο­χεύ­ει μετά τη σημα­ντι­κή μεί­ω­ση των τιμών των πρώ­των υλών που ξεκί­νη­σε το 2013-2014 και την εξέ­λι­ξη της οικο­νο­μί­ας των κυριο­τέ­ρων ιμπε­ρια­λι­στι­κών δυνά­με­ων – που συμπε­ρι­λαμ­βά­νουν σήμε­ρα την Κίνα (προ­ο­πτι­κή ανό­δου των επι­το­κί­ων που απο­φά­σι­σε η Fed, σπά­σι­μο της φού­σκας των χρη­μα­τι­στη­ρί­ων … που θα προ­κα­λέ­σει έναν επα­να­πα­τρι­σμό των κεφα­λαί­ων στις ΗΠΑ, στην Ευρώ­πη και ενδε­χο­μέ­νως και στην Κίνα). Η κρί­ση που ήδη χτύ­πη­σε το Που­έρ­το Ρίκο είναι ένα προει­δο­ποι­η­τι­κό σήμα, αλλά η Βενε­ζου­έ­λα και η Αργε­ντι­νή είναι οι χώρες που κιν­δυ­νεύ­ουν να δώσουν μια μεγά­λη διά­στα­ση στη νέα κρί­ση όταν θα εκδη­λω­θεί, με την ιδιαι­τε­ρό­τη­τα ότι ένα μεγά­λο μερί­διο του χρέ­ους τους κατέ­χε­ται από την Κίνα, νέο μεγά­λο παρά­γο­ντα στη Λατι­νι­κή Αμερική.

Οι αιτί­ες των κρί­σε­ων και οι στιγ­μές που εκδη­λώ­νο­νται συν­δέ­ο­νται από­λυ­τα με τον ρυθ­μό της παγκό­σμιας οικο­νο­μί­ας και, κυρί­ως, αυτής των βιο­μη­χα­νο­ποι­η­μέ­νων χωρών. Πριν κάθε κρί­ση του χρέ­ους προη­γεί­ται μια κρί­ση υπερ­θέρ­μαν­σης της οικο­νο­μί­ας των πιο βιο­μη­χα­νο­ποι­η­μέ­νων χωρών του Κέντρου, κατά την οποία δημιουρ­γεί­ται ένα πλε­ό­να­σμα κεφα­λαί­ων μέρος των οποί­ων ανα­κυ­κλώ­νε­ται στις οικο­νο­μί­ες της Περιφέρειας.

Οι προ­κα­ταρ­τι­κές φάσεις πριν την εκδή­λω­ση της κρί­σης, κατά την οποία το χρέ­ος αυξά­νε­ται σημα­ντι­κά, αντι­στοι­χεί κάθε φορά στο τέλος ενός μακρού κύκλου επέ­κτα­σης των πιο βιο­μη­χα­νο­ποι­η­μέ­νων χωρών, εκτός της παρού­σας φάσης, διό­τι, αυτή την φορά, δεν υπάρ­χει ένας μακρύς κύκλος επέ­κτα­σης που­θε­νά εκτός της Κίνας (και κάποια άλλα BRICS). Η κρί­ση οφεί­λε­ται συνή­θως σε εξω­γε­νείς, ως προς τις χρε­ω­μέ­νες χώρες της περι­φέ­ρειας, παρά­γο­ντες: ύφε­ση ή ένα χρη­μα­τι­στη­ρια­κό κραχ στην κυριό­τε­ρη ή στις κυριό­τε­ρες βιο­μη­χα­νο­ποι­η­μέ­νες χώρες, αλλα­γή της πολι­τι­κής επι­το­κί­ων που απο­φά­σι­σαν οι κεντρι­κές τρά­πε­ζες των μεγά­λων δυνά­με­ων της περιόδου…

Αυτό που υπο­στη­ρί­ζε­ται στην προη­γού­με­νη παρά­γρα­φο αντι­λέ­γει την εξι­στό­ρη­ση των κρί­σε­ων που κυριαρ­χεί στην οικονομικό-ιστορική[17] σκέ­ψη και που προ­ω­θούν τα κυριό­τε­ρα μέσα ενη­μέ­ρω­σης και οι κυβερ­νώ­ντες. Σύμ­φω­να με τη δεσπό­ζου­σα εξι­στό­ρη­ση, η κρί­ση που ξέσπα­σε στο Λον­δί­νο το 1825, και επε­κτά­θη­κε σε άλλες καπι­τα­λι­στι­κές δυνά­μεις, οφεί­λε­ται στην υπερ­χρέ­ω­ση των λατι­νο­α­με­ρι­κα­νι­κών χωρών. Αυτή της δεκα­ε­τί­ας του 1870, στην υπερ­χρέ­ω­ση της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής, της Αιγύ­πτου και της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρί­ας. Αυτή της δεκα­ε­τί­ας του 1890 που κιν­δύ­νευ­σε να προ­κα­λέ­σει την πτώ­χευ­ση των κυριο­τέ­ρων βρε­τα­νι­κών τρα­πε­ζών, στην υπερ­χρέ­ω­ση της Αργε­ντι­νής. Αυτή της δεκα­ε­τί­ας του 2010, στην υπερ­χρέ­ω­ση της Ελλά­δας και γενι­κό­τε­ρα των « PIGS » (Πορ­το­γα­λία, Ιρλαν­δία, Ελλά­δα, Ισπανία).

Υπάρ­χει μια σχέ­ση μετα­ξύ της εκδή­λω­σης των τεσ­σά­ρων αυτών κρί­σε­ων και τα μακρά κύμα­τα του καπι­τα­λι­σμού. Τα μακρά κύμα­τα της καπι­τα­λι­στι­κής ανά­πτυ­ξης μετά τις αρχές του 19ου αιώ­να έχουν ανα­λυ­θεί από πολ­λούς συγ­γρα­φείς, μετα­ξύ των οποί­ων ο Ernest Mandel του οποί­ου η συμ­βο­λή είναι καθο­ρι­στι­κή, ιδί­ως ως προς την επιρ­ροή του πολι­τι­κού παρά­γο­ντα στην εξέ­λι­ξη και έκβα­ση των μακρών κυμά­των, μια συμ­βο­λή που αξί­ζει να συμπληρωθεί[18]. Ο Ernest Mandel προ­τεί­νει την εξής χρο­νο­λό­γη­ση των μακρών κυμά­των από το τέλους του 18ου ως την αρχή του 20ου αιώνα[19] (βλέ­πε επί­σης, στο τέλος του άρθρου το ένθε­το « Τα μακρά κύματα »):

– ισχυ­ρή ανά­πτυ­ξη μετά το 1793 που δια­κό­πτε­ται από την κρί­ση του 1825

– ασθε­νής ανά­πτυ­ξη από το 1826 έως το 1847 με μεγά­λη κρί­ση το 1846-47

– ισχυ­ρή ανά­πτυ­ξη από το 1848 έως το 1873 με μεγά­λη κρί­ση το 1873

– ασθε­νής ανά­πτυ­ξη από το 1874 έως το 1893 με τρα­πε­ζι­κή κρί­ση το 1890-1893

– ισχυ­ρή ανά­πτυ­ξη από το 1894 έως το 1913…

Οι φάσεις ισχυ­ρής ανά­πτυ­ξης, όπως και οι φάσεις ασθε­νούς ανά­πτυ­ξης, υπο­διαι­ρού­νται σε βρα­χείς κύκλους 7 έως 10 χρό­νων που δια­κό­πτο­νται από κρίσεις. 

Μετά το χρη­μα­το­πι­στω­τι­κό κραχ του Χρη­μα­τι­στη­ρί­ου του Λον­δί­νου τον Δεκέμ­βριο του 1825, η πρώ­τη σύγ­χρο­νη κρί­ση υπερ­πα­ρα­γω­γής αγα­θών (1826) ανοί­γει το δρό­μο σε ένα μακρύ κύμα ασθε­νούς ανά­πτυ­ξης (1826-1847) και στην πρώ­τη κρί­ση του χρέ­ους της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής (που ξεκι­νά­ει το 1826-1827).

Η δεύ­τε­ρη κρί­ση ξεσπά­ει το 1873 μετά το χρη­μα­τι­στη­ρια­κό κραχ της Βιέν­νης το οποίο δια­δέ­χε­ται ένα άλλο στην Νέα Υόρ­κη. Επα­κο­λου­θεί μια μεγά­λη ύφε­ση των βιο­μη­χα­νι­κών οικο­νο­μιών μετα­ξύ του 1873 και του 1893 και η κρί­ση του χρέ­ους της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής της δεκα­ε­τί­ας του 1870.

Μετά την κρί­ση της Wall Street το 1929, η ύφε­ση της παγκό­σμιας οικο­νο­μί­ας κατά τη δεκα­ε­τία του 1930 κατα­λή­γει στην κρί­ση του χρέ­ους στην Λατι­νι­κή Αμε­ρι­κή που ξεκι­νά­ει ταυ­τό­χρο­να αλλά κατα­λή­γει με δια­φο­ρε­τι­κό τρό­πο από αυτό των προη­γού­με­νων κρί­σε­ων. Πράγ­μα­τι, ιδιαί­τε­ρα μετά από την από­φα­ση μη απο­πλη­ρω­μής του χρέ­ους που πήραν δεκα­τέσ­σε­ρα κρά­τη της ηπεί­ρου, αυτή η κρί­ση χρέ­ους κατα­λή­γει σε μια μακρο­χρό­νια βιο­μη­χα­νι­κή ανά­πτυ­ξη των κυριό­τε­ρων χωρών (ιδιαί­τε­ρα της Βρα­ζι­λί­ας και του Μεξι­κού), σε αντί­θε­ση με την κρί­ση που μαστί­ζει στις χώρες του Κέντρου.

Η τέταρ­τη κρί­ση που ξεκί­νη­σε το 1982 προ­κλή­θη­κε από τις συνέ­πειες της σύμ­πτω­σης της δεύ­τε­ρη παγκό­σμιας μετα­πο­λε­μι­κής ύφε­σης (1980-1982), της κατάρ­ρευ­σης των τιμών των πρώ­των υλών (που οφεί­λε­ται σε αυτήν την ύφε­ση) και της αύξη­σης των επι­το­κί­ων που απο­φά­σι­σε η Ομο­σπον­δια­κή Τρά­πε­ζα των ΗΠΑ το 1979.

Οι τέσ­σε­ρις πρώ­τες κρί­σεις ήταν 15 με 30 χρο­νών διάρ­κειας. Η πέμ­πτη ετοι­μά­ζε­ται. Συμπε­ριέ­λα­βαν όλα τα ανε­ξάρ­τη­τα κρά­τη της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής και της Καραϊ­βι­κής, χωρίς σχε­δόν καμιά εξαίρεση.

Κατά τις κρί­σεις αυτές οι παύ­σεις πλη­ρω­μών ήταν συχνές. Μετα­ξύ του 1826 και του 1850, κατά την πρώ­τη κρί­ση, σχε­δόν όλες οι χώρες ανέ­στει­λαν την πλη­ρω­μή του χρέ­ους. Το 1876 ένδε­κα κρά­τη της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής ήταν σε κατά­στα­ση παύ­σης πλη­ρω­μών. Τη δεκα­ε­τία του 1930, ένδε­κα κρά­τη προ­κή­ρυ­ξαν ένα μορα­τό­ριουμ. Μετα­ξύ του 1982 και του 2003, το Μεξι­κό, η Βολι­βία, το Περού, η Βρα­ζι­λία, η Αργε­ντι­νή, η Κού­βα και άλλα κρά­τη ανέ­στει­λαν τις απο­πλη­ρω­μές κάποια στιγ­μή για περιό­δους πολ­λών μηνών ή πολ­λών χρό­νων. Η ανα­στο­λή που κήρυ­ξε η Αργε­ντι­νή από το τέλος του 2001 έως τον Μάρ­τιο του 2005 και αφο­ρού­σε ένα ποσό 90 δισε­κα­τομ­μυ­ρί­ων δολα­ρί­ων επέ­τρε­ψε μια οικο­νο­μι­κή ανά­καμ­ψη διαρκείας.

Στις περισ­σό­τε­ρες περι­πτώ­σεις, οι παύ­σεις πλη­ρω­μών οδη­γούν σε ευνοϊ­κές, προς τις χρε­ω­μέ­νες χώρες, ανα­διαρ­θρώ­σεις του χρέ­ους. Τα παρα­δείγ­μα­τα περι­φε­ρεια­κών κρα­τών που απο­κη­ρύσ­σουν επι­τυ­χώς τα χρέη τους είναι σπά­νια αλλά υπάρ­χουν. Είναι η περί­πτω­ση του Μεξι­κού κατά τη θητεία του προ­ο­δευ­τι­κού Benito Juarez, που ήταν ο πρώ­τος ιθα­γε­νής πρό­ε­δρος της Λατι­νι­κής Αμερικής[20]. Το Μεξι­κό, που ανέ­στει­λε την απο­πλη­ρω­μή του επα­χθούς του χρέ­ους το 1861, κατά­φε­ρε να διώ­ξει από τη χώρα την γαλ­λι­κή στρα­τιω­τι­κή απο­στο­λή το 1866, μετά από 4 χρό­νια σκλη­ρών μαχών και την επι­βο­λή ενός ευρω­παί­ου αυτο­κρά­το­ρα, του Μαξι­μι­λια­νό της Αυστρί­ας. Το 1867 το Μεξι­κό απο­κή­ρυ­ξε το χρέ­ος που απαι­τού­σε η Γαλ­λία. Σπά­νιες είναι επί­σης οι περι­πτώ­σεις όπου ένα κρά­τος οργά­νω­σε έναν λογι­στι­κό έλεγ­χο του χρέ­ους με σκο­πό την αμφι­σβή­τη­ση της απο­πλη­ρω­μής του. Συνέ­βη ωστό­σο στον Ιση­με­ρι­νό το 2007-2008. Τα παρα­δείγ­μα­τα αυτά προ­σφέ­ρουν πλού­σια συμπεράσματα.

Αυτά λέει ο Michel Husson για το θέμα αυτό: « Η θεω­ρία των μακρών κυμά­των ήταν ήδη το θέμα του 4ου κεφα­λαί­ου του Ύστε­ρου Καπι­τα­λι­σμού –  Troisième âge du capitalisme [Mandel, 1972]-  πριν ανα­πτυ­χθεί κατά τη διάρ­κεια μιας σει­ράς δια­λέ­ξε­ων στο Cambridge το 1978, που κατέ­λη­ξαν στη δημο­σί­ευ­ση του The Long Waves of Capitalist Development το 1980. Μια από τις κύριες προ­τά­σεις αυτής της θεω­ρί­ας είναι ότι ο καπι­τα­λι­σμός έχει μια ιστο­ρία και ότι αυτή δεν ακο­λου­θεί μια κυκλι­κή πορεία. Η ιστο­ρία του απο­τε­λεί­ται από μια δια­δο­χή ιστο­ρι­κών περιό­δων, που έχουν ιδιαί­τε­ρα χαρα­κτη­ρι­στι­κά, όπου εναλ­λάσ­σο­νται φάσεις ανά­πτυ­ξης και ύφε­σης. Η εναλ­λα­γή αυτή δεν είναι μηχα­νι­κή: δεν αρκεί να περά­σουν 25 ή 30 χρό­νια. Το ότι ο Mandel μιλά­ει για κύμα αντί για κύκλο υπο­γραμ­μί­ζει ότι η προ­σέγ­γι­ση του δεν εντάσ­σε­ται στο σχή­μα που συνή­θως – προ­φα­νώς εσφαλ­μέ­να – απο­δί­δε­ται στον Kondratieff, τακτι­κών και εναλ­λασ­σό­με­νων δια­κυ­μάν­σε­ων  τιμών και παραγωγής.

Ένα από τα σημα­ντι­κά σημεία της θεω­ρί­ας των μακρών κυμά­των είναι ότι δια­χω­ρί­ζε­ται από την ιδέα ότι υπάρ­χει συμ­με­τρία των μετα­στρο­φών : το πέρα­σμα από τη φάση ανά­πτυ­ξης στην φάση ύφε­σης είναι « ενδο­γε­νής», υπό την έννοια ότι είναι η κατά­λη­ξη της λει­τουρ­γί­ας των εσω­τε­ρι­κών μηχα­νι­σμών του συστή­μα­τος. Αντι­θέ­τως, το πέρα­σμα από τη φάση ύφε­σης στη φάση ανά­πτυ­ξης είναι « εξω­γε­νής », μη αυτό­μα­τη, και προ­ϋ­πο­θέ­τει έναν επα­να­προσ­διο­ρι­σμό του κοι­νω­νι­κού και θεσμι­κού περι­βάλ­λο­ντος. Η κεντρι­κή ιδέα εδώ είναι ότι το πέρα­σμα στην φάση ανά­πτυ­ξης δεν είναι δεδο­μέ­νο εκ των προ­τέ­ρων και ότι χρειά­ζε­ται να δομη­θεί μια νέα «διά­τα­ξη παρα­γω­γής». Αυτό απαι­τεί χρό­νο και δεν απο­τε­λεί έναν κύκλο παρό­μοιο με το βρα­χύ κύκλο του οποί­ου η διάρ­κεια μπο­ρεί να συσχε­τι­στεί με τη διάρ­κεια ζωής του πάγιου κεφα­λαί­ου. Αυτό εξη­γεί ότι αυτή η προ­σέγ­γι­ση δεν προσ­δί­δει καμια εξέ­χου­σα σημα­σία στις τεχνο­λο­γι­κές και­νο­το­μί­ες : για τον προσ­διο­ρι­σμό αυτής της νέας  διά­τα­ξης παρα­γω­γής οι κοι­νω­νι­κές αλλα­γές (σχέ­ση κεφα­λαί­ου-εργα­σί­ας, βαθ­μός κοι­νω­νι­κο­ποί­η­σης, συν­θή­κες εργα­σί­ας, κλπ.) παί­ζουν τον καθο­ρι­στι­κό ρόλο.  (Βλέ­πε επί­σης, του Michel Husson : http://www.contretemps.eu/lectures/%C3%A0-lire-postface-ondes-longues-d%C3%A9veloppement-capitalisme-ernest-mandel )

Προ­σαρ­μό­ζο­ντας λίγο την χρο­νο­λο­γι­κή παρου­σί­α­ση του Ernest Mandel έχουμε:

1. 1789-1848 : Περί­ο­δος της βιο­μη­χα­νι­κής επα­νά­στα­σης, των μεγά­λων αστι­κών επα­να­στά­σε­ων, των ναπο­λε­ό­ντειων πολέ­μων και της δημιουρ­γί­ας της παγκό­σμιας αγο­ράς βιο­μη­χα­νι­κών αγα­θών : « ανο­δι­κή » φάση του κύμα­τος 1789-1825 ; φάση ασθε­νούς ανά­πτυ­ξης 1826-1848.

2. 1848-1893 : Περί­ο­δος του βιο­μη­χα­νι­κού καπι­τα­λι­σμού  του «ελεύ­θε­ρου αντα­γω­νι­σμού» με μια φάση ανο­δι­κή την περί­ο­δο 1848-1873 και μια φάση ασθε­νούς ανά­πτυ­ξης την περί­ο­δο 1873-1893 (μακρά ύφε­ση του καπι­τα­λι­σμού του «ελεύ­θε­ρου ανταγωνισμού»).

3. 1893-1913 : Απο­γεί­ω­ση του κλασ­σι­κού ιμπε­ρια­λι­σμού και του χρη­μα­τι­στι­κού κεφα­λαί­ου. Είναι μια ανο­δι­κή φάση με ισχυ­ρή ανάπτυξη.

4. 1914-1940 : Περί­ο­δος οπι­σθο­χώ­ρη­σης του καπι­τα­λι­σμού και των πολέ­μων μετα­ξύ ιμπε­ρια­λι­στι­κών δυνά­με­ων, των επα­να­στά­σε­ων και αντε­πα­να­στά­σε­ων. Φάση ασθε­νούς ανά­πτυ­ξης με κρί­σεις μεγά­λης εμβέλειας.

5. Μετά το 1940 στις ΗΠΑ και στην Λατι­νι­κή Αμε­ρι­κή και μετά το δεύ­τε­ρο παγκό­σμιο πόλε­μο στην Ευρώ­πη : φάση ισχυ­ρής ανά­πτυ­ξης στα πλαί­σια του ύστε­ρου καπι­τα­λι­σμού που δια­δέ­χε­ται τις ήττες που υπέ­στη το εργα­τι­κό κίνη­μα τη δεκα­ε­τία του 1930. Αυτή η φάση ισχυ­ρής ανά­πτυ­ξης (τα « τριά­ντα ένδο­ξα χρό­νια » όπως ονο­μά­ζο­νται από ορι­σμέ­νους συγ­γρα­φείς) στα­μα­τά­ει στις ΗΠΑ στο τέλος της δεκα­ε­τί­ας του 1960 και στην Ευρώ­πη κατά την δεκα­ε­τία του 1970. Από την αρχή της δεκα­ε­τία του 1980, μπή­κα­με σε μια φάση ασθε­νούς ανά­πτυ­ξης. Η τέταρ­τη κρί­ση χρέ­ους της Λατι­νι­κής Αμε­ρι­κής (και γενι­κό­τε­ρα των λεγό­με­νων υπό ανά­πτυ­ξη χωρών) ξεκι­νά­ει το 1982.

Σύμ­φω­να με τον Michel Husson, « Από τότε που εκδό­θη­κε το βιβλίο του Mandel,η παγκό­σμια οικο­νο­μία  άλλα­ξε σε βάθος. Με την άνο­δο των λεγό­με­νων « ανα­δυό­με­νων» κρα­τών, παρα­κο­λου­θού­με μια πραγ­μα­τι­κή μετε­ξέ­λι­ξη του κόσμου της οποί­ας μπο­ρού­με να συνει­δη­το­ποι­ή­σου­με το μέγε­θος με λίγους αριθ­μούς. Τα ανα­δυό­με­να κρά­τη συμ­με­τεί­χαν στο ήμι­συ των παγκό­σμιων εξα­γω­γών βιο­μη­χα­νι­κών προ­ϊ­ό­ντων ενώ η συμ­με­το­χή τους ήταν μόνο 30% στην αρχή της δεκα­ε­τί­ας του 1990. Από την αρχή της δεκα­ε­τί­ας του 2000 η συνο­λι­κή αύξη­ση της βιο­μη­χα­νι­κής παρα­γω­γής σε παγκό­σμιο επί­πε­δο οφεί­λε­ται απο­κλει­στι­κά στις ανα­δυό­με­νες χώρες. Ο καπι­τα­λι­σμός φαί­νε­ται σαν να βρή­κε μια νέα ανά­σα μετα­φέ­ρο­ντας την παρα­γω­γή σε χώρες που εμφα­νί­ζουν σημα­ντι­κή αύξη­ση της παρα­γω­γι­κό­τη­τας και όπου το επί­πε­δο των μισθών είναι πολύ χαμηλό. » (…)

« Οποιοσ­δή­πο­τε συλ­λο­γι­σμός ισχύ­ει για τις «παλιές» καπι­τα­λι­στι­κές χώρες δεν έχει πια καμια σχέ­ση με όσα ισχύ­ουν για το σύνο­λο της παγκό­σμιας οικο­νο­μί­ας : η ανά­πτυ­ξη της παρα­γω­γής (συμπε­ρι­λαμ­βα­νο­μέ­νης της βιο­μη­χα­νι­κής παρα­γω­γής), η αύξη­ση της παρα­γω­γι­κό­τη­τας και η ανά­πτυ­ξη της τάξης των μισθω­τών συμ­βαί­νουν, από την αρχή του 21ου αιώ­να, στο Νότο. Συμ­βαί­νει κάτι παρα­πά­νω από έναν από-συγ­χρο­νι­σμό που θα μπο­ρού­σα­με να κατα­λο­γί­σου­με σε ιδιαί­τε­ρους παράγοντες. » (…)

« Επι­γραμ­μα­τι­κά, ότι αλη­θεύ­ει για τις παλιές καπι­τα­λι­στι­κές χώρες του Βορ­ρά, όπως η ανι­κα­νό­τη­τα τους να προσ­διο­ρί­σουν τις βάσεις ενός νέου μακρού ανο­δι­κού κύμα­τος δεν φαί­νε­ται να εφαρ­μό­ζε­ται σε μια σει­ρά κρα­τών που, εν τέλη, απο­τε­λούν ένα σημα­ντι­κό μέρος του παγκό­σμιου πλη­θυ­σμού. Θα μπο­ρού­σα­με να μιλή­σου­με για ένα μακρύ κύμα επέ­κτα­σης όσον τα αφο­ρά. Το ότι πρό­κει­ται για ένα μοντέ­λο ανά­πτυ­ξης άνι­σο και βάρ­βα­ρο (που θυμί­ζει εξ άλλου την ανά­πτυ­ξη της Αγγλί­ας κατά τον 19ο αιώ­να) είναι μια άλλη συζή­τη­ση: το απο­φα­σι­στι­κό σημείο είναι ότι στα ενδια­φε­ρό­με­να κρά­τη η συσ­σώ­ρευ­ση κεφα­λαί­ου και η ανά­πτυ­ξη της μισθω­τής εργα­σί­ας παρου­σιά­ζουν ένα εντυ­πω­σια­κό δυναμισμό. »

Προ­σθέ­τω ότι η φάση δυνα­τής ανά­πτυ­ξης των ανα­δυό­με­νων κρα­τών (με την Κίνα πρώ­τη) και ενός σημα­ντι­κού αριθ­μού υπό ανά­πτυ­ξη χωρών εμφα­νί­ζει σημά­δια μεί­ω­σης η κόπω­σης από το 2014-2015 ενώ οι οικο­νο­μί­ες των παλαιών βιο­μη­χα­νι­κών χωρών παρα­μέ­νει βαλ­τω­μέ­νη σε μια ασθε­νή ανάπτυξη.

Μια από τις ιδέ­ες που προ­ω­θεί αυτό το άρθρο είναι ότι υπάρ­χει μια στε­νή σχέ­ση μετα­ξύ των φάσε­ων ισχυ­ρής ανά­πτυ­ξης και τη συσ­σώ­ρευ­ση χρε­ών στις χώρες της περι­φέ­ρειας  (στη συγκε­κρι­μέ­νη περί­πτω­ση στην Λατι­νι­κή Αμε­ρι­κή) που τονώ­νει η επι­δί­ω­ξη των ισχυ­ρό­τε­ρων καπι­τα­λι­στι­κών οικο­νο­μιών να αυξή­σουν τις ροές κεφα­λαί­ων προς την περι­φέ­ρεια (διευ­κρι­νί­ζω ότι τώρα η Κίνα πρέ­πει να συγκα­τα­λέ­γε­ται ανά­με­σα στις ισχυ­ρό­τε­ρες καπι­τα­λι­στι­κές οικο­νο­μί­ες).  Η ανα­τρο­πή της φάσης δυνα­τής ανά­πτυ­ξης κατα­λή­γει (θα μπο­ρού­σα­με να πού­με «προ­κα­λεί») συνή­θως σε μια κρί­ση του χρέ­ους στις χώρες της περι­φέ­ρειας. Στην παρού­σα ιστο­ρι­κή περί­ο­δο ζού­με μια μετα­βα­τι­κή περί­ο­δο (χωρίς σημα­ντι­κή ανά­πτυ­ξη στις παλιές καπι­τα­λι­στι­κές οικο­νο­μί­ες) που θα μπο­ρού­σε να κατα­λή­ξει σε μια κρί­ση του χρέ­ους στη Λατι­νι­κή Αμε­ρι­κή και σε άλλες περι­φε­ρεια­κές χώρες (στην Αφρι­κή και την Ασία). Οι πρώ­τες που θα την υπο­στούν είναι οι χώρες που εξαρ­τώ­νται από την εξα­γω­γή πρώ­των υλών για την απο­πλη­ρω­μή του χρέ­ους τους. Θα τις ακο­λου­θή­σουν οι περι­φε­ρεια­κές χώρες εντός ή στα όρια της Ευρώ­πης (Ελλά­δα, Πορ­το­γα­λία, Ισπα­νία, Ιρλαν­δία, Κύπρος, Ουκρα­νία, άλλες χώρες του πρώ­ην ανα­το­λι­κού μπλοκ) και χώρες της σφαί­ρας επιρ­ρο­ής των ΗΠΑ (όπου το Πόρ­το Ρίκο δίνει το παράδειγμα).

Τέλος ένθε­του

Βιβλιο­γρα­φία :

CALCAGNO, Alfredo et Eric. 1999. La Deuda Externa explicada a todos, Catálogos, Buenos Aires, 126 p

Galeano, Eduardo. 1970. Las venas abiertas de América latina, Siglo XXI, Mexico, 1993, 486 p. trad. française. Les veines ouvertes de l’Amérique latine, Plon, coll. « Terre humaine »,‎ Paris, 1981, 435 p.

GILBART, James William, The History and Principles of Banking, London,1834, 220 p.

GUNDER FRANK, André. 1977. L’accumulation mondiale, 1500-1800, Calmann-Lévy, 340 p.

LUXEMBURG, Rosa. 1913. L’accumulation du capital, Maspero, Paris, Vol. II, 1969.

MANDEL, Ernest. 1972. Le troisième âge du capitalisme, La Passion, Paris, 1997, 500 p.

MANDEL, Ernest. 1978. Long Waves of Capitalist Development, The Marxist Interpreta­tion, Based on the Marshall Lectures given at the University of Cambridge, Cambridge University Press et Editions de la Maison des Sciences de l’Homme, Paris, 141 p. Trad française : Les ondes longues du développement capitaliste, Syllepse, Paris, 2014, 252 p.

MARICHAL, Carlos. 1989. A Century of Debt crises in Latin America, Prince­ton, University Press, Princeton, 283p.

MARX-ENGELS, La crise, col. 10/18, Union générale d’éditions, 1978, 444 p

REINHARDT Carmen et ROGOFF Kenneth, Cette fois, c’est différent. Huit siècles de folie financière, Paris, Pearson, 2010.

REINHARDT Carmen M., and M. Belen Sbrancia. 2015 “The Liquidation of Government Debt.” Economic Policy30, no. 82 : 291-333

REINHARDT Carmen and TREBESCH Christoph. 2015. The Pitfalls of External Dependence : Greece, 1829-2015

SACK, Alexander Nahum. 1927. Les effets des transformations des États sur leurs dettes publiques et autres obligations financières, Recueil Sirey, Paris. Voir le document complet en téléchargement libre sur le site du CADTM : http://cadtm.org/IMG/pdf/Alexander_Sack_DETTE_ODIEUSE.pdf Pour des exemples concrets de l’application de la doctrine de la dette odieuse, voir https://fr.wikipedia.org/wiki/Dette_odieuse et http://cadtm.org/Dette-odieuse?lang=fr

STIGLITZ, Joseph E. 2002, La Grande désillusion, Fayard, Paris, 324 p.

TOUSSAINT, Éric. 2004. La finance contre les peuples. La Bourse ou la vie, CADTM-Bruxelles/CETIM-Genève/Syllepse-Paris, 640 p.

TOUSSAINT, Éric. 2016. « La Grèce indépendante est née avec une dette odieuse »,http://cadtm.org/La-Grece-independante-est-nee-avec

TOUSSAINT, Éric. 2016. « Grèce : La poursuite de l’esclavage pour dette de la fin du 19e siècle à la Seconde Guerre mondiale »,

http://cadtm.org/Grece-La-poursuite-de-l-esclavage

TOUSSAINT, Éric. 2016, « La dette comme instrument de la conquête coloniale de l’Egypte », http://cadtm.org/La-dette-comme-instrument-de-la

TOUSSAINT, Éric. 2016, « La dette : l’arme qui a permis à la France de s’approprier la Tunisie »,http://cadtm.org/La-dette-l-arme-qui-a-permis-a-la

Ευχα­ρι­στί­ες : Ο συγ­γρα­φέ­ας ευχα­ρι­στεί την Brigitte Ponet, τον Damien Millet, τον Claude Quémar και τον Pierre Salama για την επι­μέ­λεια και τις προ­τά­σεις τους και τον Pierre Gottiniaux για την εικονογράφηση.

Ο συγ­γρα­φέ­ας είναι από­λυ­τα υπεύ­θυ­νος για ενδε­χό­με­να λάθη που περιέ­χο­νται σ’ αυτή την εργασία.

[1] Το ίδιο έκα­ναν και με την Ελλά­δα την περί­ο­δο 1824-1825 προ­σφέ­ρο­ντας δύο δάνεια που αντι­προ­σώ­πευαν 100% του ΑΕΠ αυτής της υπό σύστα­ση χώρας. Βλέ­πε http://cadtm.org/La-Grece-independante-est-nee-avec

[2] Η έκδο­ση δανεια­κών τίτλων από τα κρά­τη γινό­ταν μέσω τρα­πε­ζών των κυριό­τε­ρων χρη­μα­το­πι­στω­τι­κών αγο­ρών, ξεκι­νώ­ντας από το Λον­δί­νο. Οι τρά­πε­ζες που πραγ­μα­το­ποιού­σαν την έκδο­ση των τίτλων για λογα­ρια­σμό των κρα­τών έπαιρ­ναν μια προ­μή­θεια που έφτα­νε έως 8 η 10% της συνο­λι­κής αξί­ας του δανεί­ου. Που­λού­σαν τους τίτλους αυτούς σε εισο­δη­μα­τί­ες και σε άλλα ιδιω­τι­κά πιστω­τι­κά ιδρύ­μα­τα. Μπο­ρού­σαν, αν ήθε­λαν, να απο­κτή­σουν οι ίδιες, για λογα­ρια­σμό τους, ένα μέρος των τίτλων. Τα δανει­ζό­με­να κρά­τη πλή­ρω­ναν στις τρά­πε­ζες τους τόκους και την απο­πλη­ρω­μή του ποσού και αυτές πλή­ρω­ναν, σε κάθε λήξη, το κου­πό­νι που ανα­λο­γού­σε που ήταν ενσω­μα­τω­μέ­νο στον κάθε τίτλο. Για παρά­δειγ­μα, ένας κολομ­βια­νός ή ελλη­νι­κός τίτλος 100 λιρών Αγγλί­ας που είχε εκδο­θεί για μία διάρ­κεια 30 χρό­νων και 6% επι­τό­κιο περιεί­χε 30 ετή­σια κου­πό­νια αξί­ας 6 λιρών Αγγλί­ας. Στην λήξη του, στα 30 χρό­νια, ο τίτλος μπο­ρού­σε να υπο­βλη­θεί στο κατά­στη­μα της τρά­πε­ζας για να λάβει ο κάτο­χος του την απο­πλη­ρω­μή του κεφα­λαί­ου, δηλα­δή 100 λίρες Αγγλί­ας. Οι τίτλοι ήταν ανώ­νυ­μοι. Μπο­ρού­σαν να που­λη­θούν. Οι τρά­πε­ζες μπο­ρού­σαν να επη­ρε­ά­σουν την τιμή τους π,χ. μέσω μαζι­κών πωλή­σε­ων τίτλων που είχαν αγο­ρά­σει για λογα­ρια­σμό τους (ή που δεν είχαν κατα­φέ­ρει να που­λή­σουν κατά την πρώ­τη έκδο­ση). Με μαζι­κές πωλή­σεις μπο­ρού­σαν να προ­κα­λέ­σουν μια πτώ­ση της τιμής των τίτλων. Μετά μπο­ρού­σαν να αγο­ρά­σουν τους τίτλους στις υπο­τι­μη­μέ­νες τιμές και να προ­κα­λέ­σουν αύξη­ση της τιμής τους.

[3] Είναι αυτό που συνέ­βη κατά τα έτη 1960-1970. Εκεί­νη την περί­ο­δο οι τρα­πε­ζί­τες έδω­σαν απευ­θεί­ας δάνεια. Όταν η κρί­ση του χρέ­ους του Τρί­του Κόσμου εκδη­λώ­θη­κε το 1982 ξεφορ­τώ­θη­καν τις δανεια­κές συμ­βά­σεις χάρις στις επεμ­βά­σεις των ιμπε­ρια­λι­στι­κών χωρών και του διδύ­μου που απο­τε­λού­σε η Παγκό­σμια Τρά­πε­ζα και το ΔΝΤ που τους επέ­τρε­ψαν μια επι­στρο­φή στην τιτλο­ποί­η­ση του χρέ­ους όπως αυτή ίσχυε όλο τον 19ο αιώ­να και μέχρι την δεκα­ε­τία του 1930. Θα επα­νέλ­θου­με σ’ αυτό αργό­τε­ρα. Ανα­φέρ­θη­κα στο θέμα στο βιβλίο La Bourse ou la Vie, 1998.

[4] Gunder Frank, André. 1972. Le développement du sous-développement : l’Amérique latine, Maspero, Paris, 399 p. https://books.google.es/books/about/Le_d%C3%A9veloppement_du_sous_d%C3%A9veloppement.html?id=05AxAQAAIAAJ&redir_esc=y

[5] Luxemburg, Rosa. 1969. L’accumulation du capital, Maspero, Paris, Vol. II, p. 89.

[6] Βλέ­πε http://cadtm.org/La-Grece-independante-est-nee-avec et http://cadtm.org/Grece-La-poursuite-de-l-esclavage

[7] Βλέ­πε Sophie Perchellet, Haïti. Entre colonisation, dette et domination, CADTM-PAPDA, 2010http://cadtm.org/Haiti-Entre-colonisation-dette-et  Δια­τα­γή του βασι­λιά της Γαλ­λί­ας του 1825 « Άρθρο 2 : Οι κάτοι­κοι της γαλ­λι­κής μερί­δας του Αγί­ου Δομί­νι­κου θα κατα­βά­λουν στην Caisse des Dépôts et Consignations της Γαλ­λί­ας σε πέντε ισό­πο­σες δόσεις κάθε χρό­νο, η πρώ­τη λήγου­σα την 1η Δεκεμ­βρί­ου του 1825, το ποσό των εκα­τό πενή­ντα εκα­τομ­μυ­ρί­ων φρά­γκων, για την απο­ζη­μί­ω­ση των πρώ­ην αποί­κων που ζητούν απο­ζη­μί­ω­ση. ». Το ποσό μειώ­θη­κε στα 90 εκα­τομ­μύ­ρια φρά­γκα μερι­κά χρό­νια αργότερα.

[8] http://cadtm.org/La-dette-l-arme-qui-a-permis-a-la

[9] http://cadtm.org/La-dette-comme-instrument-de-la

[10] Βλέ­πε http://cadtm.org/L-Empire-Ottoman-face-a-une-troika

[11] Περι­φε­ρεια­κές εν σχέ­ση με τις κυριό­τε­ρες ευρω­παϊ­κές καπι­τα­λι­στι­κές δυνά­μεις  (Μεγά­λη Βρε­τα­νία, Γαλ­λία, Γερ­μα­νία, Ολλαν­δία, Ιτα­λία, Βέλ­γιο) και εν σχέ­ση με τις ΗΠΑ.

[12] Ο Jacques Adda είναι ένας από τους συγ­γρα­φείς που το επι­ση­μαί­νουν. Βλέ­πε Jacques Adda. 1996. La Mondialisation de l’économie, tome 1, p.57-58.

[13] Για περισ­σό­τε­ρα σχε­τι­κά με τους παρά­γο­ντες εκτός της απο­φυ­γής στην προ­σφυ­γής στο εξω­τε­ρι­κό χρέ­ος, βλέ­πε Perry Anderson, L’État absolutiste. Ses origines et ses voies, t. 2, p.261-289 σχε­τι­κά με την μετά­βα­ση από τον φεου­δα­λι­σμό στον καπι­τα­λι­σμό στην Ιαπω­νία. Εξ άλλου, οι Carmen M. REINHART και Christoph TREBESCH παρα­τη­ρούν ότι η Ιαπω­νία πράγ­μα­τι δεν προ­σέ­φυ­γε στον εξω­τε­ρι­κό δανει­σμό και είχε καλ­λί­τε­ρη μοί­ρα από άλλα κρά­τη. Βλέ­πε Carmen M. REINHART και Christoph TREBESCH, “The Pitfalls of External Dependence : Greece, 1829-2015”, Brookings Papers

[14] Ο Kenneth Pomeranz, που ανα­ζη­τεί τους παρά­γο­ντες που απέ­τρε­ψαν την Κίνα να γίνει μια εκ των μεγά­λων καπι­τα­λι­στι­κών δυνά­με­ων, δεν δίνει σημα­σία στον εξω­τε­ρι­κό δανει­σμό – προ­φα­νώς για­τί επι­κε­ντρώ­νει την μελέ­τη του στην περί­ο­δο πριν τα έτη 1830-1840. Ωστό­σο η ανά­λυ­ση του είναι πλού­σια και εμπνέ­ου­σα. Βλέ­πε Kenneth POMERANZ (2000), The Great Divergence, Princeton University Press, 2000, 382 pages.

[15] Luxemburg, Rosa. 1969. L’accumulation du capital, Maspero, Paris, Vol. II, p. 60.

[16] Pour le Venezuela, qui a refusé de rembourser sa dette, elle a finalement abouti à une véritable épreuve de force avec les impérialismes nord-américain, allemand, britannique et français, qui envoyèrent en 1902 une flotte militaire multilatérale pour  bloquer le port de Caracas et obtenir, par la politique de la canonnière, l’engagement vénézuélien de reprendre le remboursement des dettes. Le Venezuela n’a fini de payer cette dette qu’en 1943. Βλέ­πε Pablo Medina et al. 1996. «ABC de la deuda externa », p. 21-22, p. 37, p. 50.

[17] Βλέ­πε ιδιαί­τε­ρα τα κεί­με­να του Sismondi και του Tougan Baranovsky του 19ου αιώ­να, καθώς και τους τίτλους του τύπου της επο­χής και τις δηλώ­σεις των ευρω­παί­ων κυβερ­νή­σε­ων της επο­χής εκείνης.

[18] Mandel, Ernest. 1978. Long waves of capitalist development, The Marxist interpreta­tion, Based on the Marshall Lectures given at the University of Cambridge.

[19] Βλέ­πε E. Mandel, Le Troisième âge du Capitalisme, 1972.

[20] Ο Benito Juarez (1806-1872) ήταν zapotèque – ιθα­γε­νείς πλη­θυ­σμός του Μεξι­κού (της περιο­χής Oaxaca).